Cerkwie w Bieszczadach: historia, lista i jak je zwiedzać
Drewniana cerkiew stojąca pośród łąk wygląda, jakby wyrosła z ziemi. Nie ma nic wspólnego z betonowymi kościołami, do których jesteśmy przyzwyczajeni w mieście. Warto szukać ich przy okazji każdej wizyty w regionie, a jeszcze lepiej wiedzieć, na co patrzysz.
Krótko o historii i stylach
Cerkwie w Bieszczadach i na ich obrzeżach budowali Bojkowie i Łemkowie, czyli górale karpaccy, którzy mieszkali tu przez stulecia. Obie grupy miały własne style, które rozpoznasz po sylwetce budynku.
- Styl bojkowski: budowla trójdzielna, o zrębowej konstrukcji z bali. Przedsionek, nawa i prezbiterium mają podobną wysokość, ale różną szerokość, a całość często wieńczą kopuły.
- Styl łemkowski: opisywany jako typ północno-wschodni, w dwóch odmianach: wieżowej i bezwieżowej. Ściany pokrywano pionowo deskami.
Do dziś zachowała się zaledwie mniejszość dawnych świątyń. Największe straty przyniosły lata czterdzieste i późniejsze dekady, szczególnie lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte, kiedy po wysiedleniach wsi wiele cerkwi opuszczono, zamieniono na magazyny albo rozebrano. Uratowane budynki często zmieniły użytkownika: część przejęły parafie rzymskokatolickie, inne pozostały cerkwiami greckokatolickimi lub prawosławnymi.
Dwie cerkwie, od których warto zacząć
Smolnik (nad Sanem, gmina Lutowiska). Wzniesiona w 1791 roku (ukończenie 1 sierpnia 1791) cerkiew św. Michała Archanioła to czwarta świątynia w tym miejscu. Pierwsza wzmianka o cerkwi w Smolniku pochodzi z rejestru podatkowego z 1589 roku, a jedną z poprzednich spalono w 1672 roku. Obecny budynek to jeden z trzech zachowanych w Polsce w stylu bojkowskim, jedyny w Bieszczadach. W 2013 roku (21 czerwca) wpisano ją na listę UNESCO w ramach obiektu „Drewniane cerkwie regionu karpackiego w Polsce i na Ukrainie”.
Los Smolnika jest typowy dla regionu: opuszczona w 1951 roku, zdewastowana i zamieniona na magazyn, w 1969 roku wpisana do rejestru zabytków, od 1974 roku działa jako rzymskokatolicki kościół filialny pw. Wniebowzięcia NMP. Ikonostas zniszczono, ale w środku zachował się fragment polichromii przedstawiający kotarę podtrzymywaną przez aniołów. Generalny remont przeprowadzono w latach 2004–2005.
Łopienka. Drewniana cerkiew powstała w drugiej połowie XVII wieku (ufundowała ją rodzina Strzeleckich), a w XIX wieku obudowano ją kamiennymi murami, dzięki czemu była to pierwsza murowana cerkiew w Bieszczadach. Ma wezwanie św. Paraskewii. Wieś założono w XVI wieku na prawie wołoskim, w 1930 roku liczyła około 350 osób i słynęła z pielgrzymek do cudownego obrazu Matki Bożej. Po wysiedleniu mieszkańców w 1946 roku wnętrze zdewastowano. Ratowanie zaczęło się w 1973 roku, a pełnej rekonstrukcji dokonali społecznicy. Dziś to czynna cerkiew, w której bywają nabożeństwa i coroczny odpust w pierwszą niedzielę października. Dojdziesz do niej około 2,5 km szeroką drogą od parkingu między Cisną a Bukowcem. Na liście UNESCO jej nie ma.
Lista cerkwi w Bieszczadach i okolicy
To wybór obiektów, do których łatwo trafić. Godziny i dostępność sprawdzaj przed wyjazdem, bo różnią się w zależności od parafii.
Styl bojkowski
- Liskowate – cerkiew z 1832 roku, jeden z trzech obiektów sztuki cerkiewnej w tym stylu.
- Michniowiec – budowla zrębowa, trójdzielna.
- Równia – bojkowska cerkiew Opieki Matki Bożej z XVIII wieku, trójdzielna, z częściami zwieńczonymi kopułami; do 1951 roku greckokatolicka, dziś kościół rzymskokatolicki.
- Chmiel – greckokatolicka cerkiew św. Mikołaja z 1906 roku, konsekrowana w 1907 roku.
Styl łemkowski
- Komańcza – cerkiew Opieki Matki Bożej, jedna z trzech zachowanych w stylu wschodniołemkowskim.
- Rzepedź – cerkiew św. Mikołaja z 1824 roku, łemkowska bezwieżowa, przebudowana w 1896 roku.
- Szczawne – prawosławna cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej, łemkowska wieżowa, z polichromią z 1925 roku autorstwa artystów kijowskich.
- Turzańsk – cerkiew z lat 1801–1803, łemkowska bezwieżowa, z polichromią przedstawiającą m.in. łemkowskiego siewcę; pierwsza wzmianka o wsi z 1526 roku.
Inne, warte zatrzymania
- Polana – cerkiew z około 1790 roku, uważana za potencjalnie najstarszą w Bieszczadach.
- Orelec – cerkiew z 1740 roku przy 300-letnim dębie, nieużytkowana w latach 1947–1969.
- Ustianowa Górna – cerkiew z 1792 roku, zrębowa, z drewnianą wieżą.
- Krościenko – cerkiew Narodzenia Bogurodzicy, budowana w latach 1794–1799.
- Czarna – klasycystyczna cerkiew z 1834 roku na wzgórzu.
- Stefkowa – cerkiew św. Paraskewii z lat 1836–1840, pierwotnie projektowana jako kościół rzymskokatolicki.
- Skansen w Sanoku – zabytki architektury drewnianej z różnych stron regionu, w tym cerkwie.
Praktyczne rzeczy
Wiele cerkwi jest zamkniętych, a do środka wejdziesz tylko w czasie nabożeństwa albo z opiekunem. Sprawdź to wcześniej, żeby nie stać pod drzwiami. Jeśli budynek wygląda jak zwykły kościół, zatrzymaj się i przyjrzyj: to często dawna cerkiew. Ubierz się skromnie i zachowuj cicho, bo to miejsca kultu. Zdjęcia we wnętrzu rób tylko za zgodą.
Pomysł na dzień
Cerkwie dobrze sprawdzają się w deszczowe dni. Rano Smolnik, potem Łopienka, po południu obiad w którejś z karczm. Historię wsi, w których stały, znajdziesz w tekście Wsie, których nie ma. Jak dojechać, sprawdź w sekcji Transport, a nocleg w okolicy znajdziesz w noclegach.